Zorg om de zorg

De krantenkoppen schreeuwden moord en brand deze week naar aanleiding van de schrijnende situaties waarin de moeder van staatssecretaris van Rijn en haar buurvrouw zich bevinden. Gretig doken de media op dit verhaal, nadat bekend werd dat het om de moeder van Martin van Rijn gaat, kamerleden haasten zich met het aanvragen van een spoeddebat.

Het is het patroon dat we telkens zien waarin een enkelvoudig geval aanleiding geeft tot grote verontrusting. Wat mij verontrust is dat dit patroon vooral de blinde vlek zichtbaar maakt waarvan politici en de media last lijken te hebben: het niet zien van het grotere vraagstuk dat hierachter schuilgaat.

De idee achter de decentralisaties in het sociale domein is eenvoudig en helder: de zorg voor individuen moet worden “ontschot” en oplossingen moeten gebaseerd zijn op zelfredzaamheid en maatwerk, waarbij het individu centraal staat.

Het probleem is echter dat de oude manier van denken niet makkelijk plaats maakt voor het nieuwe. Papier is geduldig, dus de beleidsteksten van rijk en gemeenten bevatten prachtige, ronkende passages over het in de eigen kracht zetten van de burger. Wat zich nu - via enkele schrijnende voorbeelden - laat zien, is dat deze overgang van wat wel de overgang van het denken vanuit de systeemwereld naar die van het denken vanuit de leefwereld heet, veel meer voeten in aarde heeft dat dat er woorden in deze zin staan.

Het oude systeem van denken, waar de gehele bureaucratie van de overheid op is ingericht, gaat bijvoorbeeld uit van een vrij precies ingerichte bedrijfsvoering met een uitvoerig uitgewerkte productbegroting. Daarin past een op de menselijke maat gerichte oplossing slechts moeizaam, als het al niet onmogelijk is. Daarnaast is het huidige systeem gebaseerd op de idee dat de gemeente gelijke gevallen gelijk moet behandelen en daarop transparant moet zijn. Het effect hiervan is bekend: voortgaande detaillering van regelgeving, waardoor zo veel mogelijk situaties die zich kunnen aandienen van tevoren in beleid zijn vastgelegd.

Maar de praktijk van de leefwereld is per definitie veel complexer en veelvormiger dan dat het denken vanuit de systeemwereld aankan. Dit uit zich steeds weer wanneer de reflex op een incident een nieuwe regel is of wanneer, zoals nu, blijkt dat de kwaliteit van de zorg  in een aantal gevallen ver af staat van wat in de beleidsteksten wordt gepredikt.

Het is uit de veranderkunde bekend dat de overgang van een bestaand naar een nieuw systeem in eerste instantie chaos met zich meebrengt. In die fase bevinden we ons nu, waarbij onze grootste zorg moet zijn dat daarbij geen menselijke tragedies ontstaan. Dat is een niet geringe opgave voor al diegenen - en vooral vanuit het publiek leiderschap - die hierin een rol hebben: hoe lossen we de paradox op tussen het streven naar meer zakelijkheid (want minder geld), zonder de bezieling (de waarden waar het in de kern over gaat) uit het oog te verliezen. En vice versa.

Een leiderschapsparadox die zich laat beschrijven als “bezielde zakelijkheid”. Nu nog bestuurders die hieraan met moed en visie richting weten te geven.